วางแผนพินัยกรรม: ทำพินัยกรรมให้ถูกต้องตามกฎหมาย และส่งต่อทรัพย์สินตามที่ตั้งใจ

เขียนโดย เกรียงศักดิ์ เหล่าอาภาสุวงศ์, CFP® · อัปเดตล่าสุด 9 พฤศจิกายน 2569

บทย่อ: พินัยกรรมตามกฎหมายไทยต้องทำตามแบบใดแบบหนึ่งใน 5 แบบของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มิฉะนั้นเป็นโมฆะ ผู้ทำต้องอายุครบ 15 ปี และยกให้ได้เฉพาะทรัพย์สินของตน ซึ่งรวมสินสมรสเพียงกึ่งหนึ่ง พยานและคู่สมรสของพยานรับทรัพย์ตามพินัยกรรมฉบับนั้นไม่ได้ หากไม่มีพินัยกรรม มรดกจะตกแก่ทายาทโดยธรรมตามลำดับที่กฎหมายกำหนด ซึ่งอาจไม่ตรงกับที่เจ้าของทรัพย์สินตั้งใจ

ทำไมต้องทำพินัยกรรม?

ถ้าไม่มีพินัยกรรม มรดกจะแบ่งให้ทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1629 เท่านั้น ได้แก่ ผู้สืบสันดาน บิดามารดา พี่น้องร่วมบิดามารดา พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดา ปู่ย่าตายาย และลุงป้าน้าอา โดยมีคู่สมรสชอบด้วยกฎหมายเป็นทายาทด้วย ปัญหาที่พบบ่อยเมื่อไม่มีพินัยกรรม ได้แก่

• แบ่งทรัพย์สินไม่ตรงใจ: กฎหมายแบ่งเป็นสัดส่วน ไม่ได้ระบุว่าใครได้บ้าน หุ้นบริษัท หรือที่ดินแปลงไหน
• ทายาทขัดแย้งกัน: โดยเฉพาะครอบครัวที่มีธุรกิจ มีบุตรหลายคน หรือมีการสมรสมากกว่าหนึ่งครั้ง
• คนที่ตั้งใจดูแลไม่มีสิทธิ: เช่น คู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียน หลาน หรือมูลนิธิ จะไม่ได้รับมรดกเลยหากไม่ระบุในพินัยกรรม
• ทายาทเป็นผู้เยาว์: ทรัพย์สินต้องอยู่ภายใต้การจัดการของผู้แทนโดยชอบธรรม ซึ่งอาจไม่ใช่คนที่เจ้ามรดกไว้ใจ
• การจัดการมรดกล่าช้า: ต้องร้องขอศาลตั้งผู้จัดการมรดก ระหว่างนั้นบัญชีธนาคารและหุ้นถูกระงับการทำธุรกรรม

พินัยกรรมมีกี่แบบ?

ตามมาตรา 1655 พินัยกรรมทำได้เฉพาะ 5 แบบที่กฎหมายกำหนด แบบที่ใช้กันมากคือแบบธรรมดาและแบบเอกสารฝ่ายเมือง

ข้อผิดพลาดที่ทำให้พินัยกรรมใช้ไม่ได้

• ให้ผู้รับมรดกเป็นพยาน: ผู้เขียน พยาน และคู่สมรสของบุคคลเหล่านี้ รับทรัพย์ตามพินัยกรรมฉบับนั้นไม่ได้ (มาตรา 1653)
• พยานไม่อยู่พร้อมกัน: แบบธรรมดาต้องมีพยาน 2 คนอยู่ด้วยกันขณะผู้ทำลงลายมือชื่อ การให้พยานมาเซ็นทีหลังทำให้เป็นโมฆะ
• พยานขาดคุณสมบัติ: ผู้ไม่บรรลุนิติภาวะ บุคคลวิกลจริตหรือเสมือนไร้ความสามารถ และผู้ที่หูหนวก เป็นใบ้ หรือตาบอดทั้งสองข้าง เป็นพยานไม่ได้ (มาตรา 1670)
• ผู้ทำอายุไม่ถึง 15 ปี: พินัยกรรมเป็นโมฆะ (มาตรา 1703)
• ยกทรัพย์สินที่ไม่ใช่ของตน: เช่น ยกสินสมรสทั้งก้อน ทั้งที่กึ่งหนึ่งเป็นของคู่สมรส
• ระบุทรัพย์สินกำกวม: เช่น “บ้านที่ลาดพร้าว” โดยไม่ระบุเลขโฉนด หรือ “เงินในธนาคาร” โดยไม่ระบุบัญชี ทำให้ทายาทตีความต่างกัน
• ขีดฆ่าแก้ไขโดยไม่ลงลายมือชื่อกำกับ: ข้อความที่แก้ไขจะไม่มีผล

พินัยกรรมกับภาษีมรดก

พินัยกรรมกำหนดว่าใครได้อะไร แต่ไม่ได้ทำให้ภาษีหายไป ผู้รับมรดกแต่ละคนยังเสียภาษีเฉพาะส่วนที่เกิน 100 ล้านบาท การวางแผนที่ดีจึงใช้พินัยกรรมคู่กับการทยอยให้ทรัพย์สินขณะมีชีวิต ประกันชีวิตเพื่อสร้างเงินสดชำระภาษี และโครงสร้างบริษัท Holding อ่านรายละเอียดอัตราภาษีและตัวอย่างการคำนวณที่ วางแผนภาษีมรดกและภาษีการรับให้

มีทรัพย์สินทั้งในไทยและต่างประเทศ ควรทำพินัยกรรมอย่างไร?

ครอบครัวที่มีบัญชีหรือหลักทรัพย์ในฮ่องกง สิงคโปร์ หรือประเทศอื่น มักทำพินัยกรรมแยกตามประเทศที่ทรัพย์สินตั้งอยู่ เพื่อให้กระบวนการรับรองพินัยกรรมในแต่ละประเทศง่ายขึ้น จุดที่ต้องระวังคือข้อความเพิกถอนพินัยกรรมเดิม ควรจำกัดขอบเขตให้ชัดว่าเพิกถอนเฉพาะพินัยกรรมทรัพย์สินในไทย เพื่อไม่ให้ฉบับใหม่ไปยกเลิกพินัยกรรมต่างประเทศโดยไม่ตั้งใจ ส่วนที่ดินในไทย ไม่ควรวางโครงสร้างให้ Trust ต่างประเทศถือครอง เพราะติดข้อจำกัดของประมวลกฎหมายที่ดิน ควรใช้กลไกผู้จัดการมรดกและผู้ปกครองทรัพย์ในพินัยกรรมแทน

ขั้นตอนวางแผนพินัยกรรมกับ FTA

1. รวบรวมทรัพย์สินและแยกสินสมรสกับสินส่วนตัว เพื่อรู้ว่าทรัพย์สินส่วนไหนยกให้ได้จริง
2. คุยเป้าหมายครอบครัว ใครควรได้อะไร ใครดูแลทายาทที่เป็นผู้เยาว์ และใครเหมาะเป็นผู้จัดการมรดก
3. วิเคราะห์ภาษีมรดกและภาษีการรับให้ และเลือกว่าทรัพย์สินใดควรให้ขณะมีชีวิต ทรัพย์สินใดควรเป็นมรดก
4. จัดทำร่างพินัยกรรม และประสานการลงนามต่อหน้าพยาน หรือที่สำนักงานเขตหรือที่ว่าการอำเภอ
5. ทบทวนทุก 2–3 ปี หรือเมื่อมีเหตุการณ์สำคัญ เช่น สมรส หย่า มีบุตร ขายธุรกิจ หรือย้ายถิ่นที่อยู่

ดูบริการที่เกี่ยวข้อง: วางแผนมรดกและส่งต่อธุรกิจครอบครัว · บริษัท Holding และ Trust

คำถามที่พบบ่อย

ถ้าไม่ทำพินัยกรรม มรดกจะตกเป็นของใคร?

มรดกจะตกแก่ทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1629 ซึ่งมี 6 ลำดับ ได้แก่ ผู้สืบสันดาน บิดามารดา พี่น้องร่วมบิดามารดา พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดา ปู่ย่าตายาย และลุงป้าน้าอา โดยลำดับก่อนตัดลำดับหลัง (ยกเว้นบิดามารดาที่รับร่วมกับบุตรได้) คู่สมรสชอบด้วยกฎหมายเป็นทายาทโดยธรรมด้วย เจ้ามรดกเลือกไม่ได้ว่าใครได้ทรัพย์สินชิ้นไหน

เขียนพินัยกรรมเองได้ไหม ต้องมีพยานหรือเปล่า?

ได้ ถ้าเขียนด้วยลายมือตนเองทั้งฉบับ ลงวันเดือนปี และลงลายมือชื่อ เป็นพินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับตามมาตรา 1657 ซึ่งไม่ต้องมีพยาน แต่ห้ามพิมพ์ ถ้าพิมพ์ต้องใช้แบบธรรมดาตามมาตรา 1656 ที่ต้องมีพยานอย่างน้อย 2 คนอยู่พร้อมกันขณะลงลายมือชื่อ

พยานในพินัยกรรมเป็นผู้รับมรดกได้ไหม?

ไม่ได้ ตามมาตรา 1653 ผู้เขียนหรือพยานในพินัยกรรม รวมทั้งคู่สมรสของบุคคลนั้น จะเป็นผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมฉบับนั้นไม่ได้ ข้อกำหนดที่ให้ทรัพย์แก่บุคคลดังกล่าวตกเป็นโมฆะ แม้ส่วนอื่นของพินัยกรรมยังใช้ได้ จึงควรใช้พยานที่ไม่มีส่วนได้เสีย

ยกสินสมรสทั้งหมดให้ลูกในพินัยกรรมได้ไหม?

ไม่ได้ทั้งหมด สินสมรสกึ่งหนึ่งเป็นของคู่สมรสตามกฎหมาย ผู้ทำพินัยกรรมยกให้ได้เฉพาะส่วนของตน คือกึ่งหนึ่งของสินสมรสรวมกับสินส่วนตัว ข้อกำหนดที่ยกส่วนของคู่สมรสไปด้วยจะใช้บังคับไม่ได้ในส่วนนั้น

แก้ไขหรือยกเลิกพินัยกรรมได้ไหม?

ได้ตลอดเวลาขณะยังมีชีวิต โดยทำพินัยกรรมฉบับใหม่ตามแบบที่กฎหมายกำหนด ถ้าฉบับใหม่ขัดกับฉบับเดิม ส่วนที่ขัดกันถือว่าฉบับเดิมถูกเพิกถอน ควรระบุในฉบับใหม่ให้ชัดว่าเพิกถอนฉบับใดหรือส่วนใด โดยเฉพาะเมื่อมีพินัยกรรมทรัพย์สินต่างประเทศแยกอีกฉบับ

ผู้จัดการมรดกควรเป็นใคร?

ระบุไว้ในพินัยกรรมได้ ควรเป็นคนที่ทายาทไว้วางใจและมีเวลาจัดการ อาจเป็นทายาทหรือบุคคลภายนอก แต่ต้องไม่ใช่ผู้ไม่บรรลุนิติภาวะ บุคคลวิกลจริตหรือเสมือนไร้ความสามารถ หรือบุคคลล้มละลาย ตามมาตรา 1718 การตั้งผู้จัดการมรดกสำรองไว้อีกคนช่วยลดปัญหาเมื่อคนแรกทำหน้าที่ไม่ได้

มีพินัยกรรมแล้ว ยังต้องเสียภาษีมรดกไหม?

พินัยกรรมไม่ได้ลดภาษีโดยตรง ผู้รับมรดกแต่ละคนยังต้องเสียภาษีส่วนที่เกิน 100 ล้านบาท อัตรา 5% สำหรับบุพการีและผู้สืบสันดาน และ 10% สำหรับผู้อื่น ส่วนมรดกที่คู่สมรสชอบด้วยกฎหมายได้รับไม่ต้องเสียภาษีตามมาตรา 3(2) แต่การกำหนดว่าใครรับเท่าไรในพินัยกรรม ทำคู่กับการทยอยให้ขณะมีชีวิต ช่วยกระจายมรดกให้แต่ละคนไม่เกินเกณฑ์ได้

ค่าบริการวางแผนพินัยกรรมที่ FTA เท่าไร?

ค่าปรึกษามาตรฐานขั้นต่ำ 10,000 บาทต่อชั่วโมง (ยังไม่รวม VAT 7%) สำหรับงานวางแผนพินัยกรรมและมรดก ลูกค้าชำระค่าที่ปรึกษาขั้นต่ำก่อน และหลังจากคุยสรุปข้อมูลเบื้องต้น บริษัทจะส่งหนังสือเสนองานตามขอบเขตงานที่ลูกค้าต้องการ

นัดปรึกษา CFP® เรื่องพินัยกรรม →

แหล่งอ้างอิง: ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 6 (สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา) · สำนักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง: การทำพินัยกรรม